Tvrđava. Ostrvo. Krug: Zatvoreni prostori o kojima piše Meša Selimović

Otuđenost čoveka u totalitarnom sistemu i njegovo suočavanje sa apsurdom glavne su teme moderne književnosti. Bezizlaznost i besmisao se kao motiv provlače kroz savremeno literarno stvaralaštvo. Naslovi romani Meše Selimovića: Tvrđava (1970), Ostrvo (1974) i Krug (posthumno objavljen, 1983), simboli su ograničenosti svesti u autokratskom državnom poretku i alijenacije čoveka, zarobljenog u okove dogmatskih normi i zatvorenog u tajanstvene prostranstva vlastitog uma.   Sa istaknutim narativnom i poetskom dimenzijom, upečatljivo osmišljenih likova i njihovih unutrašnjih monologa, ovi romani nose univerzalnu poruku o tragičnom udesu čoveka u svetu koji traži odgovore na egzistencijalna pitanja. „Tvrđava je svaki čovjek, svaka zajednica, svaka država, svaka ideologija.“ Aparatura vladavine Sarajeva XVIII veka koja guši svaku slobodu mišljenja i govora eliminišući kritičke i zdravorazumske osvrte melje i proždire život malog i običnog povratnika sa ratišta, Ahmeta Šaba. Zidine zloglasnog utvrđenja prete onima koji narušavaju iluzorni red i mir, čak i sanjaru i borcu za mesto pod suncem, kome Mula Ibrahim objašnjava suštinu njegove krivice: „I govor je čin. I to kakav čin! Da si ukrao, udario nekoga, ili učinio bilo kakvo drugo zlo, oni bi vjerovatno oprostili. Ali ti si morao govoriti o stvarima o kojima razumna osoba ćuti. To je ono što oni ne opraštaju.“ Izrečena istina zatvara mu sva vrata, kao u kafkijanskom ambijentu, vodi ga na dno egzistencije i ubija svaki vid ljudskog dostojanstva: „Pretvorio sam se u čovjeka koji moli, a to je poslednje biće na zemlji. Ispod toga nema ništa.“  Komunističko doba XX veka oličava još jednu vrstu totalitarnog režima i ideološkog oportunizama. Partija, kao ideal, metafizički prodire u svest građanina, preoblikuje je i sužava, stavljajući akcenat na fizičko pokretanje radničke klase, čime se slabi umno delovanje i snaga misli.

KULTIVISANJE BIBLIOTEKA STIL UMETNOST MODA FILM SERIJE MUZIKA PSIHOLOGIJA FILOZOFIJA INTERVJU O NAMA 

Proza Derviš i smrt.

Preispitivanja Meše Selimovića

Našavši se pred „zidom“ Ahmed Nurudin otkriva sve duhovne prepreke i moralna previranja inherentna ljudskom biću. Izuzetno dobro zapaža, analitičan je i u pogledu sebe i u pogledu drugih, pa i svaku sitnicu rastavlja na najmanje delove.  Povezanost sa Dostojevskim To ulaženje Ahmeda Nurudina u krajnje uzroke umnogome podseća na Dostojevskog i Zapise iz podzemlja, a tera i čitaoca da otvori neke davno zatvorene sanduke u umu o kojima ne želi da misli. Na Dostojevskog podsećaju i brojni filozofski dijalozi, kao onaj između Nurudina i Ishaka u zatvoru, ali i razgovori sa Hasanom. Oni često prikazuju relativnost onoga što se smatra „ispravnim“ i „pogrešnim“. Teme Derviša i smrti Mentalitet čoveka Bosne prikazuje se u nekolicini sporednih likova na individualnom, ali i na kolektivnom planu kroz „zatvaranje kasabe“, koje je Andrić još detaljnije prikazao u Travničkoj hronici. Smeh prilikom čitanja u nekim situacijama koje za smejanje nisu znači samo smeh apsurdu.  U glavnoj priči knjige i oko nje obrađuju se i druge važne teme – izdaja koja na kraju obilazi ceo krug, zatim romantična ljubav, kao i prijateljstvo u liku Hasana, možda i najupečatljivijeg lika u romanu. Hasan kao heseovski junak Hasan odiše sirovom dobrotom i u jednom delu podseća na Heseove junake. On ne može sa svetom i apsolutno je svestan ljudskog licemerja, ali sa druge strane ne može ni bez tog sveta koji voli uprkos razumu koji mu govori suprotno. Otuda njegov gorki cinizam, smelost, ali na kraju krajeva, pomalo i paradoksalno, vera u to da postoji dobro u čoveku. Razvoj Ahmeda Nurudina Kažu da svaka vlast kvari, a da apsolutna vlast kvari apsolutno – u to nas uverava i Derviš i smrt.